نوجوانی به دوره ی گذرا از کودکی به بزرگسالی گفته میشود. این دوره از 12 – 11 سالگی شروع شده و تا 20 – 18 سالگی ادامه دارد.

رشد جسمانی یکی از مهمترین عوامل تاثیر گذار بر فرد می باشد .

در این دوران رشد در سه جهت شروع میگردد . یکی در طول مانند بلند شدن قد و دست و پا و سایر اعضا ی بدن . دوم در عرض مانند پهن شدن سینه ، بازوان ، چهره و غیره .سوم در وزن که برمیزان وزن اعضای بدن اضافه میشود .

ویژگی های کلی رشد عاطفی

تغیرات عظیم جسمی و رشد ناگهانی اعضای بدن در دوران بلوغ بر حالات روانی – عاطفی نوجوان اثر میگذارد . نوجوان در این دوره دچار نوعی تعجب و اضطراب و تشویش میگردد . بخصوص اگر نوجوان در مورد دوران نوجوانی و تغییرات آنها اطلاعات و آگاهی لازم را دریافت ننموده باشد .

خصوصیات عاطفی

1 – زود رنجی و احساساتی بودن : نوجوان خیلی زود تحت تأثیر احساسات قرار گرفته ، بی حوصله و تند خو می شوند . در این گونه مواقع خشونت و یا تنبیه نتیجه ای ندارد و نوجوان را دچار احساسات شدید نموده ، در او عکس العمل دفاعی را بوجود می آورد .

2 – گوشه گیری : نوجوانان مایل هستند که گوشه ای آرام و خلوت پیدا کرده ، مشاهدات خود را تجزیه و تحلیل نماید و برای سوالات خود جوابهایی پیدا کنند . برخی از روانشناسان معتقد اند که نوجوان در مرحله ی خود شناسی است وبدین منظور که میخواهد ساعاتی را تنها باشد و به خود شناسی بپردازد.

۳- اعمال منفی و مخالفت جویی : اغلب نوجوانان برای اثبات شخصیت و برتری خود ُ رو به مخالفت و نافرمانی و لجاجت را در پیش گرفته ُ هر امری را با بد بینی نگریسته ُ حالت منفی و مخالفت به خود میگیرد.

4 – رقابت اگر سالم و بدون غرض باشد مفید است . و ایجاد فعالیت و ابتکار مینماید . ولی اگر از روی حسد و کینه و به شکل رقابتهای شدید درآید نوعی حالت نفرت و خصومت در آن ظاهر می گردد که عواقب خوبی ندارد .

۵- تصورات و خیالات : نوجوان مرتبا برای خود طرح و نقشه می ریزد. و چون این تخیلات و تصورات و نقشه ها با واقعیت فاصله دارند و عملی نمیگردند ، نوجوان را اندوهگین میسازد .

6 – جلب توجه دیگران و برتری جویی : نوجوان تمایل دارد که خود نمایی نموده ، خود را مطرح سازد و توجه دیگران را به خود جلب نماید . تقلید ، رقابت ، انتقام جویی ، استدلال ، خود رأیی ، خود نمایی و غرور که در نوجوان دیده میشود ، بیشتر به منظور اثبات شخصیت بارز و برتری خود نسبت به دیگران است .

ویژگی رشد اجتماعی

نوجوان در این دوره از زندگی تمایل پیدا می کند تا حدودی از خانه وخانواده فاصله بگیرد و به جمع دوستان و هم سن و سالان خود بپیوندند. به ملاکها و ارزشهای هم سالان خود بسیار اهمیت می دهند چنان چه  نوجوان را از رفتن به طرف اجتماع به طور افراطی و غیر معقول منع نمیایم وی روشهای تطبیق و سازگاری در محیط را یاد نمی گیرد.

علت فاصله گرفتن نوجوان ازخانواده و رو آورن به اجتماع و دوستان

3دلیل است علت اول رهایی از عادتها و رسوم منحصر به خانواده که  اجتماع قوانین کلی تر و تا حدی بدون تبعیضات می باشد .علت دوم میل اجتماعی است (خداوند گرایش به جمع را در سرشت انسان قرار داده است).علت سوم حس استقلال طلبی است . بدین معنی که نوجوان می خواهد قدری ازادی عمل در کارها و رفتار و کردار داشته باشند.       

اگر والدین گروه همسالان نو جوان را بشناسند این گروه افراد صالحی باشند تاثیر مثبتی بر نوجوان می گذارد.

از جمله فواید پیوستن به گروههای مقبول این است.نوجوان بسیاری از قوانین و مقررات اجتماعی را فرا می گیرند ,رعایت حقوق دیگران که  نشانه بلوغ اجتماعی است در گروه اموخته می شود خیلی از حالات ضد   اجتماعی و عواطف نا مطلوب مانند ترشرویی ،خشونت و خود خواهی،حسادت و غیره از بین می رود . نو جوان در کمال راحتی می تواند درد دلهای خود را با گروه در میان بگذارد احساس همدردری راکسب کند و چاره جویی نمایدالبته اگر گروه همسالان نوجوان گروه سالمی نباشند طبیعتا اثرات منفی بجا خواهد گذاشت .

نقش خانواده در رشد اجتماعی از دیدگاه دیانا باوم ریند :

شیوه های فرزند پروری

1-فرزند پروری استبدادی : تنبیه کنندهو محدود کننده است. والدین استبدادی کودکان را وادار می کنند تا از آنها پیروی کنند و به آنها احترام بگذارند. آنها محدودیت ها و کنترل های شدیدی بر کودکانشان اعمال کرده و تبادل کلامی اندکی دارند. برای مثال ، یک والد مستبد ممکن است بگویید : « این کار را همان گونه که من می گویم انجام بده و لاغیر ، جای هیچ بحثی نیست!». کودکان متعلق به والدین استبدادی اغلب به روشی رفتار میکنند که از نظر اجتماعی ناشایست است. آنها درباره ء مقایسهء اجتماعی  مضطرب می شوند ، در آغاز فعالیت شکست می خورند و مهارت های اجتماعی ضعیفی دارند.

2-فرزند پروری مقتدر : (توانمند) ، کودکان را تشویق به استقلال میکنند اما برای آنها محدودیت هایی هم قائل می شوند و عملکرد های آنها را کنترل می کنند. مبا له ی کلامی فرآوانی با فرزندان خود دارند و آنها را حمایت می کنند. یک والد مقتدر دستها را به گردن فرزندش می اندازد، کاملا به او نزدیک می شود و می گوید «آیا تو میدانی که نبایستی آن کار را انجام می دادی؟ بیا با هم برای انجام آن به شیوه ای صحیح صحبت کنیم.» کودکانی که والدینشان مقتدر هستند اغلب رفتار اجتماعی شایسته ای دارند. آنها دوست دارند متکی به خود باشند و لذات و خواسته های خود را به تعویق می اندازند ، با همسالان خود کنار می آیند و عزت نفس بالایی دارند. به دلیل این نتایج مثبت باوم ریند روش فرزند پروری مقتدر را به شدت توصیه می کند.

3-فرزند پروری بی توجه : یک شیوه ی فرزند پروری است که در آن والدین خود را با زندگی کودکان درگیر نمی کنند. هنگامی که فرزند آنها یک نوجوان یا حتی کوچکتر است ، اگر از آنها بپرسید «الان که ساعت 10شب است آیا می دانید فرزند شما کجاست ؟» جواب را نمی دانند . کودکان والدین بی توجه احساس میکنند که سایر جنبه های زندگی والدینشان مهمتر از خود آنهاست . کودکان والدین بی توجه اغلب به روش های نا شایست اجتماعی رفتار میکنند. آنها خود کنترلی ضعیفی دارند و نمی توانند به خوبی از عهده ی استقلال برآیند و انگیزه ی پیشرفت ندارند.

4-فرزند پروری سهل گیر: یک شیوه ی فرزند پروری است که در آن والدین در زندگی فرزندان خود زیلد دخالت میکنند ولی ممنوعیت و محدودیت اندکی برای آنها قائل می شوند این والدین اغلب میگذارند کودکانشان اغلب هر کاری میخواهد انجام دهند و راه خود را بروند زیرا آنها معتقدند ترکیبی از حمایت و تامین نیاز های کودک و نداشتن محدودیت ، وی را خلاق و با اعتماد بار خواهد آورد. نتیجه این است که این کودکان معمولا نمی آموزند که رفتار خودشان را کنترل کنند . این والدن به رشد همه جانبه ی کودک توجه ندارند.

رهنمود های اساسی برای بهداشت روان نوجوان

۱- آشنایی با خصوصیات و ویژگی های دوره بلوغ : هر چه نوجوان با خصوصیات این دوره آشنایی داشته باشد شناخت بیشتری راجع به خود پیدا نموده ، بسیاری از حالات خود را طبیعی میداند و در صدد چگونگی برخورد صحیح با آن بر می آید .

2- تغذیه : از آنجا که نوجوان در حالت رشد و تکامل به سر میبرد و بخشی از این رشد و تحول مربوط به نوع تغذیه او نیز می باشد،داشتن برنامه و رژیم خاص غذایی به او کمک مینماید تا تعادل و انرژی جسمی و روانی خود را به نحو احسن برآورد و حفظ نماید .

3- ورزش : بسیاری از تعارضات و تضادها ی درونی فرد که برای او تولید اضطراب مینماید میتواند از طریق برنامه ریزی ورزشی مناسب تخلیه گردد. همچنین ورزش میتواند مقاومت روانی افراد را بالا برده،به سوخت وساز بدن کمک نماید.

۴- در این دوره بعضی از نوجوانان دچار کمرویی و خجالت میگردند : به این نوجوانان باید اطمینان داده شود که آنها از ظاهری و ظرفیت ذهنی و روانی خوبی برخوردار می باشند. اینگونه نوجوانان باید بیشتر در جمع حضور یابند و بتدریج مسئولیتهایی پذیرفته،انجام دهند تا تایید و تشویق دیگران را به خود جلب نمایند و اعتماد به نفس بیشتری به دست آورند.

آن دسته از نوجوانان که بسیار سرکش میباشند و دوست دارند کارهایی خلاف نظر دیگران انجام دهند و مرتبا در حال انتقاد کردن هستند و از هیچ چیز رضایت ندارند ، باید اوقات فراغتشان با برنامه های خوب و آموزنده پر شود. این دسته از نوجوانان باید با افراد مطمئن و رازدار صحبت نمایند و علت سرکشی و آموزنده پر شود. این دسته از نوجوانان باید با افراد مطمئن و رازدار صحبت نمایند و علت سرکشی آنها مشخص شود و راههای عملی در جهت پایه ریزی عادات پسندیده و مناسب به آنها آموخته گردد.

۵- گرایش به مذهب: رشد اخلاقی نوجوان به داشتن اعتقاد قوی و محکم به ذات پروردگار و پیروی از اصول مذهبی صورت میپذیرد. گرایش به مذهب باعث آرامش روانی آنها میشود و از بسیاری از انحرافات وکجروی ها جلوگیری میکند و روش سالم زندگی نمودن را به انسان میآموزد .

تعریف بزهکاری

هر نوع رفتاری که با قانون جامعه ، درگیر باشد و مجازاتی برای آن تعیین شده باشد بزهکاری نامیده می شود و فردی را که مرتکب بزه شده باشد ماموران دولت حق دارند وی را دستگیر نموده،تحویل مقامات مربوط دهند. بزهکار به رفتار ضد اجتماعی گفته میشود.

عوامل موثر در بزهکاری

الف : عوامل خانوادگی (1- تقلید 2- کمبود محبت 3- تنبیهات شدید بدنی 4- ناسازگاریهای زن و شوهر و یا جدایی پدر و مادر 5- عدم حضور و نطارت پدر و یا فرد مسئول در خانواده 6- بیکاری والدین 7- سست شدن مبانی اخلاقی و دینی در خانواده )

ب : عوامل اجتماعی (1- دوستان ناباب 2- فیلمهای مبتذل 3- نشریات نامناسب )

ج : عوامل شخصیتی (1- بیقراری 2- کژخویی 3- بدبینی)